Ný heimasíða

Rúnatýr hefur tekið nýja heimasíðu í notkun, http://www.runatyr.is


Með blóði vættan góm

Brother SpiritBókmenntadagskrá, ljósmyndasýning og frítt í bíó í Mögnuðu myrkri á Vetrarhátíð í Reykjavík

Bókmenntaborgin Reykjavík og forlagið Rúnatýr bjóða upp á hrollvekjandi dagskrá um vampírur og aðrar myrkar verur í Bíó Paradís á opnunarkvöldi Vetrarhátíðar í Reykjavík, fimmtudagskvöldið 7. febrúar 2013. Dagskráin hefst kl. 20:30 og henni lýkur með sýningu á kvikmyndinni Nosferatu.

Brynhildur Heiðar- og Ómarsdóttir bókmenntafræðingur og útvarpskona spjallar um furðusögur, höfundar lesa úr frumsömdum verkum sínum og einnig les Gerður Sif Ingvarsdóttir úr nýrri þýðingu sinni á skáldsögunni Drakúla eftir Bram Stoker. Höfundar sem lesa frumsamið efni eru Þorsteinn Mar sem les úr smásagnasafninu Myrkfælni, Jóhann Þórsson sem les úr ónefndri smásögu og Einar Leif Nielsen, en hann les úr nýútkominni skáldsögu sinni, Hvítir múrar borgarinnar.

Ljósmyndir sem hæfa efninu eftir Guðmund Óla Pálmason (öðru nafni Heldriver) verða á veggjum, en hann sýnir myndir úr seríunni Ghosts of Light. Þar gefur að líta útfrymi, líkamninga og aðrar kynjaverur. Auk þessa að leggja stund á ljósmyndun spilar Guðmundur Óli á trommur með hljómsveitinni Sólstafir.

Þegar bókmenntadagskránni lýkur verður hin fræga vampírumynd F.W. Murnaus frá 1922 um Orlok greifa, Nosferatu, sýnd í sal 2. Kvikmyndasýningin hefst kl. 22 og kostar ekkert inn.

Nosferatu er byggð á skáldsögu Stokers um Drakúla greifa, en nöfnum sögupersóna er þó breytt þar sem ekki náðust samningar um aðlögun bókarinnar. Orlok greifi er leikinn af Max Schreck og með önnur hlutverk fara m.a. Greta Schröder og Gustav von Wangenheim. Nosferatu er ein þekktasta mynd þýska expressjónismans og hér gefst sjaldgæft tækifæri til að upplifa þetta meistaraverk í sögu hrollvekjumynda á stóru tjaldi.

Dagskráin í Bíó Paradís er opin og aðgangur ókeypis, en vart þarf að taka fram að hún er ekki við hæfi barna.

Meðfylgjandi er ljósmynd eftir Guðmund Óla. Titill myndarinnar er „Brother spirit“.


Hvítir múrar borgarinnar komnir út

hvtucover9Í Hvítum múrum borgarinnar lýsir Einar Leif Nielsen framtíðarsýn þar sem allt er falt fyrir rétt verð, hverfi eru afgirt og ólíkar stéttar aðskildar. Þetta er áhugaverð vísindaskáldaga sem sækir í sama brunn og Cyberpunk og Blade Runner. Bókin kemur út í rafbókaformi í dag!

Í borg framtíðarinnar er allt falt fyrir rétt verð. Hverfi eru girt af með veggjum til að verja borgarana fyrir hvor öðrum og mismunandi stéttir aðskildar. Þeim sem standa ekki við skuldbindingar sínar er vísað úr borginni eða jafnvel teknir af lífi. Lex Absque er starfsmaður Vegarins sem innheimtir skuldir fyrir stórfyrirtækið Mammon. Þegar fjármálastjóri fyrirtækisins er myrtur kemur það í hlut Lex að leysa málið. Morðinginn er auðfundinn en Lex er ósáttur við lyktir málsins og ákveður að leita sannleikans upp á eigin spýtur. Þar með setur hann af stað atburðarás sem mun hafa áhrif á alla borgarbúa.

Smelltu hér til að kaupa bókina hjá Skinna.is

Smelltu hér til að kaupa bókina hjá Emma.is


Forlög stór og smá

bigsmallEitt af því sem gerir litlum forlögum erfitt fyrir er samkeppni við stóru útgáfufélögin. Ólíkt er að bera saman t.d. markaðsfé lítilla útgáfna á borð við okkur eða Bókabeituna annars vegar og hins vegar Forlagsins eða Bjarts. Auðvitað er það ójafn leikur og hafa margir farið flatt á því að reiða of hátt til höggs í baráttunni við Golíat. Sem dæmi um á hve ólíkum grundvelli útgáfur eru, mætti nefna að einhver af stærri félögunum hafa efni á að vera með fólk í vinnu við að stilla fram bókum í búðum ásamt því að geta ráðstafað heilu eða hálfu stöðugildi í að hafa samband við fjölmiðla. Vissulega er mikið munur á fjölbreytni og fjölda titla sem koma út hjá þessum útgáfum, Forlagið gefur út tugi titla árlega á meðan við erum með örfáa. Einnig eru þessi minni forlög oft rekin af meiri hugsjón en hreinræktaðri ósk um hagnað, þó vissulega sé alltaf markmiðið að koma út í lokin réttu megin við núllið.

Mikil vinna býður því þeirra sem vilja hasla sér völl í útgáfuheiminum hérlendis. Sem betur fer taka flestar bókabúðir vel á móti nýjum titlum og stilla þeim fram, en skiljanlega, getur verið erfitt að mæla gegn því þegar sölumenn stóru útgáfanna vilja færa sínar bækur framar, þá á kostnað bóka minni forlaganna. Þannig mætti segja að nokkuð sé ójafnt skipt í liðin á leikvellinum, en það er nokkuð sem við getum alveg sæst á. Við vissum það þegar við lögðum af stað í þessa vegferð að við værum lítill aðili og að við værum ekki endilega alltaf með efni í höndunum sem ætti greiða leið að neytendum.

Það sem er hins vegar gagnrýni vert, að okkar mati, er Félag íslenskra bókaútgefenda. Eins og nafnið gefur til kynna þá er um að ræða félag sem gætir að hagsmunum bókaútgefenda. Við höfðum samband við félagið snemma á síðasta ári til að sækja um inngöngu, en skv. reglum félagsins þarf að hafa gefið út fjóra titla á einu ári til að öðlast rétt til að sækja um inngöngu, eins og sjá má í 3. grein laga félagsins:

3. grein
Félagar geta orðið allir sjálfstæðir lögaðilar, einstaklingar eða fyrirtæki, sem gefið hafa út að minnsta kosti fjóra bókatitla á undangengnu útgáfuári. […]

Þessi grein tryggir að smærri útgáfur, á borð við okkur, geta ekki sótt um aðild og hafa þannig ekki málsvara í félaginu. Samkvæmt upplýsingum á síðu félagsins þá voru þessi lög síðast uppfærð og samþykkt á aðalfundi þann 29. apríl 2010. Hvaða tilgangi þessi grein þjónar, öðrum en að tryggja ítök stærri útgáfnanna, vitum við ekki og væri áhugavert að heyra hvers vegna útgáfur sem gefa út 1-3 titla á ári þykja minna verð inngöngu en útgáfur sem gefa út 4 titla á ári.

Annað sem hefur verið áhugavert að fylgjast með, er aðkoma félagsins í umræðuna um rafbækur og afritunarvarnir. Í stuttu máli sagt, þá má það skilja á talsmönnum félagsins að sú lausn sem Rafbókalagerinn (sem er að hluta til í eigu Forlagsins) sé ákjósanleg. Við höfum margsinnis farið yfir hver okkar afstaða er í þeim málum en hins vegar er áhugavert að bera saman þá sem sitja í stjórn félagsins annars vegar og hins vegar þau forlög sem hafa farið þá leið sem Rafbókalagerinn býður upp á.

Þrátt fyrir það ber að taka fram að félagið hefur staðið fyrir fjölmörgum góðum verkum, starfi sem við vildum gjarnan taka þátt í. Félagið hefur barist fyrir auknum lestri og veitir verðlaun til rithöfunda, auk þess að styrkja skólabókasöfn og svo mætti lengi telja. Það er alls ekki ætlunin að draga úr því starfi sem unnið er í félaginu, þó svo að reglur þess og nálgun á rafbókavæðinguna mætti endurskoða, að okkar mati.

Í ljósi þessara reglna er spurning hvort minni forlög taki höndum saman. Eigi slík forlög sér ekki málsvara í Félagi íslenskra bókaútgefenda, er hættan sú að rödd þeirra heyrist síður og hagsmunir verði fyrir borð bornir. Sé litið til hvaða forlögum meðlimir stjórnar félagsins tilheyra leikur enn minni vafi á að litlu útgáfurnar eiga þar sér fáa málssvara, þrátt fyrir góðan vilja stjórnar. Kannski er þörf á því að minni aðilar á þessum markaði myndi með sér félag, þannig að hagsmunir þeirra gleymist ekki. Kannski er þörf á því að Félag íslenskra bókaútgefenda breyti lagagreinum þannig að minni útgáfur sjái sér fært að sækja um aðild og taka þátt í félagskapnum af fullum hug.


Rafbókaárið 2012

Rafbækur hafa svo sannarlega vakið athygli á árinu. Fjölmargar útgáfur og forlög hafa gefið út titla í því formi og er óhætt að segja að það hafi komið umræðunni vel af stað, eins og sjá má í fjölmörgum bloggum og blaðagreinum. Hins vegar er eins og ákveðnir þættir umræðunnar komist ekki til skila og virðist sama hversu oft umræðan fer í gang, oftast snýst hún um sömu atriðin, þ.e. verðlagningu, aðgengi eða afritunarvarnir og svo loks Kindle.

Verðlagning

Mörgum finnst rafbækur dýrar. Séu vinsælustu titlar jólabókaflóðsins skoðaðir þá kosta þeir á milli 3.000 og 4.000 kr. í rafbókaformi. Í prentuðu formi kosta þeir frá 3.500 kr og upp undir 6.000 kr. Í sumum tilfellum munar ekki nema nokkrum hundrað körlum á rafbók og innbundnu eintaki.

Það er hverjum útgefanda í sjálfsvald sett hvert heildsöluverð hann ákveður, með því ákveður hann í raun hvert útsöluverð bókar sé, hvort sem um rafbók er að ræða eða prentaða, því flestar verslanir eru með ákveðna prósentu sem þær leggja ofan á heildsöluverðið. Álagning rafbókaverslanna er oftast nær um helmingur af álagningu hefðbundinna bókaverslanna.

Oft er kvartað yfir of háu verðlagi, í ljósi þess að ekki leggist prentkostnaður á rafbókina. Það er alveg rétt, en þó er ágætt að hafa í huga, að annar kostnaður gerir það engu að síður og oftast nær er hlutur höfunda stærri af sölu rafbóka, t.d. þarf að markaðssetja og prófarkarlesa rafbækur. Vissulega má segja að sá kostnaður dreifist jafnt milli prentaða eintaksins og rafbókarinnar, en kostnaðurinn er engu að síður til staðar.

Hins vegar nálgast útgáfur verðlagningu rafbóka hver á sinn hátt og höfum við hjá Rúnatý nálgast hana á þann hátt, að við viljum frekar vera í neðri mörkunum og selja þá hugsanlega eilítið fleiri eintök, en að vera við efstu þolmörk notenda og missa þannig þá af sölu.

Aðgengi eða afritunarvarnir

Eins og flestir unnendur rafbóka ættu að vita, þá hafa nokkrar útgáfur hérlendis ákveðið að notast við afritunarvarin ePub skjöl, sem sniðmát fyrir rafbækur sínar. Slíkt er gert fyrst og fremst til að verja útgáfurnar fyrir mögulegu tapi af ólöglegri dreifingu verka þeirra. Ólögleg dreifing er, sama hvað fólki kann að finnast, raunverulegt vandamál á netinu og nokkuð sem allir útgefendur hugverka hafa áhyggjur af, enda getur hún kostað þá háar fjárhæðir.

Hins vegar hefur þetta leitt til þess, að aðgengi notenda, t.d. notenda Kindle, er ekki sem best og því miður hefur umræðu verið haldið á lofti sem er í senn villandi og röng, bæði af hálfu forsvarsmanna stórra forlaga og rafbókasala. Mikilvægt er að rangfærslur sem fram koma hjá viðkomandi aðilum séu leiðréttar, þannig þeir notendur sem ekki eru vel upplýstir fái sem réttastar upplýsingar í hendur hverju sinni.

Afritunarvarnir eru þannig hugsaðar fyrst og fremst til að verja hag útgefenda og rithöfunda. Hins vegar er ágætt að hafa í huga, að á öllum stærstu íslensku deilisíðum er stranglega bannað með öllu að dreifa íslensku efni. Auk þess verðum við títt vör við það hugarfar, að íslenskir notendur vilji ekki dreifa íslensku efni, einfaldlega af því viðkomandi vill styðja íslenska listamenn. Við reiknum með að svo sé í miklum meirihluta tilfella og ákváðum að líta á það sem ásættanlegan fórnarkostnað, væri verkum okkar dreift lítilllega ólöglega, ef tryggt væri að aðgengi væri með allra besta móti og notendur þannig ánægðir.

Afritunarvörnin og skilmálar sumra rafbókaverslanna eru hins vegar þannig úr garði gerð, að efast má um hvort löglegt sé að kalla það kaup, þegar rafbók er keypt eftir þeim leiðum. Það er nokkuð sem við teljum vera áhyggjuefni, sérstaklega í ljósi þess að hægt er að loka aðgangi notenda og loka þannig á að þeir geti notað rafbækur eða skjölin sem voru varin með þeim hætti. Þannig hefur notandinn ekki lengur fulla stjórn á eign sinni og er spurning hversu eðlilegt sé að kalla slíkt kaup. Hvetjum við notendur til að kynna sér vel í hverju afritunarvörn og skilmálar viðkomandi rafbókaverslana felast, áður en fest eru kaup á rafbók.

Kindle

Eftirfarandi spurningu eða svipaða sjáum við oft á spjallsíðum og samfélagsmiðlum og okkur er ljúft að svara þeim eftir bestu þekkingu okkar: Af hverju get ég ekki fengið íslenskar bækur á Kindle’inn minn?

Það er hægt og í dag selja emma.is og skinna.is rafbækur á mobi sniði. Nokkur af stærstu forlögum landsins hafa ákveðið að gefa ekki efni út á því sniði, því erfitt er að afritunarverja það. Það svar er oft gefið, að Amazon framleiðir og selur Kindle lesbrettin fyrst og fremst til að selja bækur á læstu Mobi sniði og hafi ákveðið að hafa kerfi sitt lokað utanaðkomandi aðilum. Það er í senn villandi og rangt, Amazon hefur gefið það út að öllum sé frjálst að gefa út efni fyrir Kindle. Hins vegar styðst Kindle Store við ákveðin skráarformöt (AZW, Mobi, PRC og KF8) sem eru afritunarvarin af þeirra hálfu, með afritunarvarnarkerfi Amazon, sem útgefendur bóka sem seldar eru í Kindle Store, ráða hvort notuð sé á rafbækur þeirra. Í raun er sú krafa, að hvaða rafbókasala sem er geti notað afritunarvörn Amazon álíka undarleg og ef við myndum ætlast til að geta selt rafbækur okkar með afritunarvörn Skinna.is á ebækur.is. Afritunarvarnir téðra fyrirtækja eru einkaeign þeirra og getur Amazon, líkt og Skinna, skilyrt notkun þeirra við eigin verslanir.

Það er því í raun lítið annað en pólitísk ákvörðun hvers forlags fyrir sig, hvort gefið sé út efni fyrir Kindle eða ekki. Svarið við þeirri spurningu endurspeglar, að okkar mati, hvaða augum útgáfurnar líta lesendur og notendur rafbóka. Það er vissulega erfiðara að afritunarverja rafbækur fyrir Kindle og kallar það því eftir að útgáfur leggi meira traust á notendur en ella. Sumar útgáfur gera það, m.a. Rúnatýr, og gefum við út allt okkar efni fyrir alla rafbókalesara, því við teljum að besta leiðin til að koma í veg fyrir ólöglega dreifingu er að tryggja að notendur eigi auðvelt með að nálgast efnið eftir löglegum leiðum.

Hins vegar er leiðinlegt að sjá, hvernig útgefendur hafa vísað ábyrgðinni á þessu vali yfir á Amazon, sem hefur ekki annað til sakar unnið en að neita að taka örmarkaði á borð við þann íslenska inn í Kindle store. Enn leiðinlegra er að sjá forsvarsmenn stórra rafbókaverslanna ítreka það í eyru notenda sinna en á sama tíma tala um að þeir vildu glaðir gefa út efni fyrir Kindle. Glöggir notendur sjá hins vegar fljótlega í gegnum slíkt, því marga þá titla sem fáanlegir eru á einum stað aðeins í afritunarvörðu ePub formi, eru fáanlegir á þeim næsta í Mobi formi. Þannig er eitt í orði en annað á borði og ljóst að sumar rafbókaverslanir ganga erinda útgefenda í stað þess að bera hag notenda fyrir brjósti.

Að lokum langar okkur til að þakka ykkur kærlega fyrir viðskiptin og samskiptin á árinu sem nú er að líða. Á næsta ári munum enn sækja fram og stefnum á að gefa út fleiri furðusögur, vonandi þær fyrstu strax á fyrstu mánuðum nýs árs. Eigið gleðileg áramót og farsælt komandi ár.


Stafrænar furðusögur

Þetta erindi var flutt á Nexus Furðusagnahátíðinni föstudaginn 23. nóvember sl.

Kastali Otrantos eftir Horace Walpole er talin vera fyrsta gotneska sagan, en hún kom út árið 1764. Í sögunni mættust annars vegar hefðir riddarabókmennta og rómantísku stefnunnar og hins vegar hið framandlega og forboðna. Walpole sagði, að markmið hans hafi verið að sameina rómantík miðaldabókmennta, sem hann taldi of framandi, og hins vegar nútímabókmennta, sem honum fannst of raunsæislegar.[1] Þessi nýja tegund bókmennta heillaði marga og þá sérstaklega kvenkyns höfunda, – höfunda á borð við Klöru Reeve, sem skrifaði m.a. Old english Baron, Ann Radcliffe, sem skrifaði Leyndardómar Údolfós, og síðar Brönte systra.

Þegar líða tók á 19. öld voru margir höfundar sem tóku að skrifa gotneskar sögur og útfærðu stefnuna enn frekar, höfundar á borð við Edgar Allan Poe, Bram Stoker, Robert L. Stevenson og Mary Shelley. Í Frankenstein eða Hinum nýja Prómoþeus, sem er eftir síðastnefnda höfundinn og kom út árið 1818, renna saman vísindaskáldsaga og sú gotneska, og hefur m.a. rithöfundurinn Brian Aldiss haldið því fram að sú saga sé fyrsta vísindaskáldsagan, þó finna megi verk allt frá 2. öld eftir Krist sem innihalda einkenni vísindaskáldskapar.[2] Síðar, með tilkomu nýrra uppfinninga, skrifuðu H. G. Wells og Jules Verne slíkar sögur og færðu það form áfram nær því sem við þekkjum í dag. Wells skrifaði m.a. með George MacDonald, skoskum höfundi en hann skrifaði einkum fantasíur og er talinn einn af forvígismönnum slíkra bókmennta og er talinn hafa haft mikil áhrif á J. R. R. Tolkien og C. S. Lewis.

Fantasíur, vísindaskáldsögur og hrollvekjur áttu það helst sameiginlegt að vera í andstöðu við hina raunsæislegu skáldsögu, þar sem í þeim sögum gerðist eitthvað framandi sem var ekki hægt að útskýra með þekktum vísindalegum aðferðum þess tíma, sbr. framvindu hinnar þekktu Leyndardómar Snæfellsjökuls eða Ferðin að miðju jarðar eftir Jules Verne.

Úr þessum frjóa jarðvegi spretta furðusögur eins og við þekkjum þær í dag. H. P. Lovecraft, Robert E. Howard, Clark Asthon-Smith og Henry Whitehead mynduðu hinn upprunalega Lovecraft hring, sem hafði síðan svo sterk áhrif á furðusöguna. Sögur þeirra, sem voru að mestu leyti smásögur og nóvellur, birtust á síðum svokallaðra pulp tímaríta á borð við Weird Tales og Wonder Stories. Margir tóku við af þeim, t.d. Roberth Bloch og Fritz Lieber. Furðusagan varð þannig til í höndum þessara rithöfunda, í skrifum þeirra fyrir áðurnefnd tímarit, þar sem mættist hið framandlega og fantatíska, áþreifanlegur og yfirskilvitlegur hryllingur, sem og einkenni vísindaskáldskapar.

Hér heima fór framan af ekki mikið fyrir furðusögum. Valdimar Ásmundsson þýddi stórverk Stokers, Dracula, og var sú þýðing birt árið 1900 undir titlinum Makt myrkranna sem neðanmálssaga í hálfsmánaðarlega ritinu Fjallkonunni. Fleiri sögur birtust þannig, m.a. Tímavélin eftir H. G. Wells, en sú þýðing var birt 22 árum síðar en Makt Myrkranna. Þórbergur Þórðarson þýddi nokkrar sögur Poes ásamt því að skrifa sjálfur nokkrar smásögur í svipuðum stíl, t.d. Morð – Morð! Jules Verne birtist fyrst á íslensku árið 1906, þegar sagan Í kringum jörðina á 80 dögum var þýdd og kom Dularfulla eyjan út árið 1913.

Af íslenskum furðusögum er lítið að segja fram á 9. áratug síðustu aldar og má segja að útgáfa slíkra geirabókmennta sé í skötulíki framan af 20. öld. Það voru aðallega kvenkyns höfundar sem tóku fantasíuna upp á sína arma og skrifuðu slíkar sögur fyrir börn, helsta ber að nefna Iðunni Steinsdóttur. Hins vegar, ef vel er að gáð, má finna ýmsar bækur sem innihalda eiginleika furðusagna en hafa ekki verið kynntar eða skoðaðar mikið í því ljósi, t.d. Vikivaki eftir Gunnar Gunnarsson. Jafnvel höfum við nærtæk dæmi um slíkar sögur, t.d. Ég man þig eftir Yrsu Sigurðardóttur, sem vel má flokka til hryllingssagna, en var markaðssett sem sálfræðilegur spennutryllir. Eins mætti flokka sum skáldverka Guðrúnar Evu Mínervudóttur sem furðusögur, þá einkum Yosoy og Allt með kossi vekur, eða að minnsta kosti segja að þær innihaldi ákveðna eiginleika þeirra.

Þar höfum við hins vegar í sjónmáli eitt allra helsta vandamál furðusögunnar, þ.e. að hún hefur ekki og situr jafnvel enn ekki við sama borð og hin raunsæislega nútímalega skáldsaga. Í gegnum tíðina hafa gagnrýnendur, og í sumum tilfellum líka útgefendur, litið niður á hana sem bókmenntaform, þar sem um er að ræða léttmeti eða afþreyingu sem ber ekki að taka alvarlega sem slíka. En hvaða skáldskapur er ekki lesin sem afþreying að mestu leyti? Geirabókmenntir, sama hvaða nafni þær nefnast; ástarsögur, furðusögur, vestrar og svo mætti lengi telja, hefur þannig verið stillt upp sem mótvægi við hinum bókmenntalegu verkum, svo jafnvel hefur verið rætt um að lestur geirabókmennta sé, svo ég vitni í Úrsúlu K. Le Guin, „guilty pleasure.“ Enn fremur segir hún:

Critics are ever more clearly aware that a lot of literature is happening outside the sacred groves of modernist realism. But still the opposition of literature and genre is maintained; and as long as it is, false categorical value judgment will cling to it, with the false dichotomy of virtuous pleasure and guilty pleasure.

Eins og Le Guin bendir á, eru sífellt fleiri að átta sig á þeirri sköpun, því hugmyndaflugi og þeim skáldskap sem gerast utan við þröngan sjóndeildarhring borgaralegra raunsæisbókmennta. Á það við hérlendis, sem annars staðar. Og það sem er enn gleðilegra, er að sífellt fleiri lesendur eru að uppgötva furðusöguna og aðrar geirabókmenntir. Okkur nægir að horfa til velgengni Harry Potters, vinsælda Game of Thrones og Twilight bókaflokkanna. Hringadróttinssaga og Narníu sögurnar hafa verið kvikmyndaðar og í sjónvarpi er boðið upp á fjölmarga þætti sem eiga rætur sínar að rekja til furðusagna, t.d. Merlín sem sýndur er á laugardagskvöldum á RÚV. Við sjáum það einnig í ríkulegri útgáfu þessa árs á titlum sem flokka má sem furðusögur.

Úr grasi er að vaxa ný kynslóð lesenda, kynslóð sem ólst upp við að lesa Harry Potter, Sverðbera Ragnheiðar Gestsdóttur, sögurnar um Blíðfinn og Söguna af bláa hnettinum. Slíkir lesendur hafa auk þess aldrei kynnst heiminum án þess að hafa internet, tölvur og farsíma. Þessi hópur er byrjaður eða mun tileinka sér stafræna nálgun á bókmenntir, með hvaða hætti hún kann svo sem að verða. Rafbækur eru einn angi þeirrar nálgunar.

*

Rafbók er um margt merkilegt fyrirbæri. Ekki er tiltölulega langt síðan hún kom fram en á skömmum tíma hefur sala á rafbókum aukist með hverju ári í Bandaríkjunum og Bretlandi. Þetta útgáfuform á bókmenntum, sem er í raun ekkert annað en HTML skjal sem geymir texta og kóðaðar upplýsingar, er þannig á vissan hátt að breyta útgáfustarfsemi í heiminum. Útgáfa bóka er orðin umtalsvert einfaldari eftir tilkomu rafbókarinnar og hefur fjöldi þeirra rithöfunda sem gefa sjálfir út eigið efni margfaldast á örfáum árum. Nægir að fletta í gegnum vörulista rafbóka í vefversluninni Amazon til að komast að raun um hve mikið er gefið út af slíkum bókum.

Og skyldi nokkurn undra? Jafnvel hér á okkar fámenna landi eru fjölmargir sem hafa gaman af því að skrifa, leggja í alla þá vinnu sem felst í að koma sögu á blað í skikkanlegu ástandi og ganga síðan á milli forlaga í von um að fá handrit sitt útgefið. Hins vegar er ekki auðvelt að komast að þar á bæ, enda margir um hituna og því skiljanlegt að sumir bregði á það ráð að gefa út rafbók, í stað þess að láta prenta ágætt upplag með ærnum tilkostnaði. Hægt er að komast af með að kosta tiltölulega litlu fé í útgáfu rafbóka hafi menn grunnfærni í tölvum og því fjárhagsleg áhætta höfunda ekki mikil og síst í samanburði við þann kostnað sem fellur til við prentunina, en að sjálfsögðu koma til aðrir hefðbundnir kostnaðarliðir, svo sem prófarkarlestur, kápugerð og markaðssetning.

Í ritgerð sinni, Supernatural horror in Literature[3], sagði Lovecraft: „THE OLDEST and strongest emotion of mankind is fear, and the oldest and strongest kind of fear is fear of the unknown.“ Um margt má heimfæra þessa yfirlýsingu á útgáfu rafbóka hérlendis, sem er enn sem komið er skammt á veg komin. Fáanlegir eru á fimmta hundrað titlar, í heildina talið, og af samtölum mínum að dæma við útgefendur þá eru margir þeirra óöryggir með hið nýja form og þar sem útgáfa rafbóka hérlendis er ekki þekkt stærð, ef svo mætti að orði komast, þá er auðvelt að líta framhjá henni. Eins er ýmislegt sem letur útgefendur til að tileinka sér rafbækur, t.d. krafa neytenda um álíka verðlagningu á rafbókum og fyrirfinnst hjá Amazon sem og óttinn við ólöglega dreifingu og þannig tapaðar tekjur. Í bransa sem er jafn rótgróinn og íhaldssamur og útgáfustarfsemi, þá ætti það að koma fáum á óvart þó farið sé varlega í jafn stórvægilegar breytingar og rafbækur eru. Í raun fjarlægja rafbækur grundvöll og ástæðu þess að útgáfustarfsemi hófst á sínum tíma, þ.e. uppfinning gullsmiðsins Jóhannesar Gutenbergs er ekki lengur nauðsynleg til þess að gefa út bók, nokkuð sem útgáfur og forlög hafa stuðst við allt frá miðri 15. öld. Og þegar sýnt hefur verið fram á að útgáfur geta í raun einnig verið óþarfar, s.s. þegar skoðuð er velgengni sjálfútgefinna rithöfunda á borð við Heather Killough-Walden og J. R. Rain, en báðar skrifa þær furðusögur, sem og þá staðreynd að síðan 2008 hafa komið út fleiri sjálfsútgefnar bækur en hjá forlögunum í hinum ensku mælandi heimi, er óhætt að ímynda sér að jafnvel forlögin sjálf og forráðamenn þeirra skuli hugsa með sér: Munu örlög okkar verða þau hin sömu og hjá prentverkinu? Þannig fela margar útgáfur sig á friðsælli eyju hefðbundinnar bókaútgáfu og hætta sér ekki til að kanna stafræna hafið sem umlykur hana, hugsanlega af ótta við að uppgötva sína eigin glötun.

Hin ofnotaða klisja, framtíðin er núna, á hins vegar ágætlega við í tilfelli rafbóka og nýrra kynslóðar lesenda, sem les af tölvuskjám, spjaldtölvum, lestölvum, snjallsímum og að sjálfsögðu hefðbundnar bækur. Sú kynslóð sem nú tekur við Spádóminum, Steinskrípunum og Hrafnsauga elst upp við að yfir 90% heimila landsins eru nettengd, snjallsímaeign verður sífellt algengari og spjaldtölvur teljast eðlilegar og jafnvel nauðsynlegur hluti á heimilum. Um athygli þeirra berjast fjölmargir miðlar, tölvuleikir, sjónvarpsþættir, kvikmyndir, samfélagsmiðlar. Aðgengi þeirra að efni á netinu verður sífellt auðveldara og það sem ekki er hægt að fá með löglegum, einföldum hætti er oft sótt eftir ólöglegum en einföldum leiðum. Í því felst vissulega ógn við eignarétt höfunda á hugverkum sínum, um það deila víst fæstir. Hins vegar geta líka falist í stafrænum bókmenntum styrkleikar, jafnvel, þótt ótrúlegt megi virðast,  í ólöglegri dreifingu, því hversu margir hafa ekki einmitt kynnst nýjum höfundum, jafnvel uppáhalds höfundi sínum, með því að fá lánaðar bækur hjá vinum, ættingjum og kunningjum? Með því að umbreyta þeim ógnum sem steðja að stafrænni útgáfu hugverka í styrkleika geta ráðsettar útgáfur, ung forlög og höfundar sem gefa sjálfir út verk sín fundið sér stað á nýrri, stafrænni öld, þar sem þjónusta við lesendur er höfð að leiðarljósi.

Framtíðin er vissulega núna. Á þessu ári telst mér til að amk. þrjár rafbókaverslanir hafi tekið til starfa; Emma.is, Skinna.is og Ebækur.is. Fyrir voru Forlagid.is, lestu.is, eymundsson.is og rafbokavefur.is, en sú síðastanefnda býður einkum og aðallega upp á verk sem komin eru úr höfundarrétti og fást þar gefins. Þannig er megináhersla marga forlaga á að gefa út afritunarvarin ePub skjöl, sem hefur mælst misjafnlega fyrir meðal neytenda, og þó sala fari almennt hægt af stað, til samanburðar við bókabúðir með prentaða titla, er vissulega vaxtabroddur fólginn í rafbókaútgáfu hérlendis og sérstaklega fyrir útgefendur og höfunda furðusagna.

*

Í fyrsta tölublaði Furðusagna, og því eina hingað til, í ritstjórn þeirra Alexanders Dans Vilhjálmssonar og Hildar Knútsdóttur, segir í ávarpi ritstjóra:

Ég vona að með þessu tímariti finnir þú eitthvað sem vekur upp duldar kenndir sem leynast í dýpstu fylgsnum hugans. Að okkur takist að færa þér eitthvað einstakt, eitthvað nýstárlegt. Þetta tölublað er fyrsta skrefið í nýja átt, þar sem kynlegir vindar blása og á næturhimni sjást ókunnar stjörnur.

Tímaritið var gefið út í anda pulp-tímaritanna sem komu út í Bandaríkjunum við árdaga furðusögunnar og vísar nafn Furðusagna til þess tímarits sem var hvað duglegast að birta slíkar sögur, Wierd Tales. Þó svo, að Furðusögur hafi ekki endilega verið fyrst til að gefa út íslenskar sögur undir þessu geiraheiti, en t.d. kom áður úr Saga eftirlifenda, Baldur og Höður eftir Emil Hjörvar Petersen, þá tel ég að tímaritið hafi verið ákveðinn bautasteinn í útgáfu slíkra bókmennta hérlendis, óevíðklíðskur, rúnum ristur og slímugur bautasteinn en ákaflega merkilegur engu að síður. Því tímaritið, ásamt sögu Emils, virkaði sem eins konar uppvakning fyrir marga og drógu ekki aðeins fram í dagsljósið skrif óþekktra höfunda, heldur sýndi svart á hvítu að bæði var áhugi á svona bókmenntum og að íslenskan náði utan um tungutak og orðaforða furðusagna.

Fyrir daga tímaritsins höfðu furðusögur lítið náð upp á yfirborðið hérlendis, nema þá í þýðingum erlendra bókmennta, með fáum undantekningum þó, t.d. kom bókin Börnin í Húmdölum eftir Jökul Valsson út snemma á þessari öld. Geirabókmenntir mættu  þó oftlega ákveðinni andstöðu hérlendis og virðist svo hafa verið allt frá upphafi, m.a. má finna eftirfarandi gagnrýni Benedikts Björnssonar á þýðingu Valdimars Ásmundssonar á Dracula í grein sem Björn skrifaði í Skírni árið 1906[4]:

 Fjallkonan flutti ýmislegt rusl og meðal annars langa sögu, „Makt myrkranna“. Hefði sú saga gjarna mátt eiga sig, og ég get ekki séð, að slíkur þvættingur hafi auðgað bókmenntir vorar.

Væri gaman að heyra hvaða skoðun Björn hefði haft þá á framtaki þeirra Alexanders og Hildar.

Þannig hafa furðusögur oft á tíðum verið settar í flokk með afþreyingarefni, eða „guilty pleasures“, eins og Le Guin orðar það. Og má sjá á útgáfu slíkra bókmennta hérlendis að ósjaldan hefur verið minna til lagt útgáfu þeirra, s.br. muninn á gæðum prentgripanna sjálfra. Þannig hefur verið áþreifanlegur munur á milli þeirra bókmennta sem hafa verið taldar þóknanlegar og þeirra sem eru minna svo. Slíkt mótar að sjálfsögur aðkomu lesenda að verkum, hver kannast ekki við vera lesa eitthvað sem maður hefur áhyggjur af að þyki ekki fínt? Ef við tökum nærtækt dæmi, þá væri hægt að skoða Fimmtíu gráa skugga í þessu ljósi. Bók sem selst eins og heitar lummur, en ég þekki ekki marga sem viðurkenna það að hafa lesið bókina, þeir fussa frekar og sveia yfir hallærislegheitum og lélegum bókmenntum. Um það skrifar Le Guin:

If we thought of all fictional genres as literature, we’d be done with the time-wasting, ill-natured diatribes and sneers against popular novelists who don’t write by the rules of realism, the banning of imaginative writing from MFA writing courses, the failure of so many English teachers to teach what people actually read, and the endless, silly apologising for actually reading it.

Furðusögur hafa þannig, á vissan hátt, verið í sömu sporum og því er mikilvægt að breyta, og ég tel að tímaritið Furðusögur hafi verið fyrsta skrefið í þá átt, þangað sem kynlegir vindar blása og á næturhimni sjást ókunnar stjörnur. Ég ímynda mér að ritstjórar Furðusagna hafi á vissan hátt staðið í sömu sporum og Horace Walpole fyrir svo mörgum árum, með hið sama að markmiði, að tengja saman nýja strauma og gamla, svo leið lesenda liggi inn á áður ókannaðar lendur ímyndunaraflsins.

Með tilkomu rafbóka hefur opnast enn annar slóði inn á þessi lönd. Slóði sem þarf ekki endilega að vera tugþúsund orða langar skáldsögur, heldur stendur höfundum nú sem aldrei fyrr til boða að feta í spor Roberts E. Howard og H. P. Lovecraft og skrifa smásögur, nóvellur og styttri skáldsögur. Hagkvæmiskröfur forlaga um lengd bóka eiga þannig ekki lengur við, því ekkert er því til fyrirstöðu að gefa út og selja staka smásögu. Form á borð við nóvelluna hafa heilt yfir ekki verið mikið gefin út hérlendis, til samanburðar við skáldsöguna, en er engu að síður afar merkilegt form og hentar ekki síður undir furðusögur, sbr. nóvellunna Við hugarfársins fjöll eftir Lovecraft. Hið sama gildir um smásöguna og hafa bæði þessi form, eins og áður segir, fallið í skugga skáldsögunnar hérlendis. Þannig hefur hún verið ríkjandi form íslenskra furðusagna á undanförnum árum, hvort sem um er að ræða fantasíur, vísindaskáldsögur eða hrollvekjur og þegar furðursögur í rafbókaformi eru sérstaklega skoðaðar er þar undantekningalítið um skáldsögur að ræða, en mér telst til að 22 titlar í furðusagnastíl eða hafi einkenni furðusagna standi nú lesendum rafbóka til boða eða eru væntanlegar á næstu vikum, að undanskildum smásögum og nóvellum.

Rétt eins og tímaritið Furðusögur kynnti fyrir lesendum áður óþekkta höfunda er rafbókin tilvalin til þess. Þar sem tilkostnaður þarf ekki að vera svo mikill gefst forlögum og höfundum sjálfum færi á að kanna áhuga lesenda á því efni sem um ræðir hverju sinni. Fyrir höfunda geirabókmennta er þetta sérstaklega áhugaverður vettvangur, sér í lagi þar sem hann getur stytt umtalsvert leiðina á milli höfundar og lesanda. Þannig er lítið því til fyrirstöðu að láta hlekk fylgja rafbók sem leiðir lesanda á aðdáendasíðu höfundar á Facebook. Nokkuð er um að íslenskir höfundar séu virkir á samfélagsmiðlum og er það vel, langar mig sérstaklega til að hrósa Stefáni Mána sem á í góðu sambandi, að mér sýnist, við lesendur sína og sinnir þeim af alúð. Þannig getur rafbókin stutt við markaðssetningu höfundar og komandi skáldverka.

Auk þess bjóða rafbækur upp á allt aðra nálgun á upplifun lesenda. Fyrir notendur spjaldtölva er hægt að ímynda sér að láta leikhljóð fylgja sögum, rétt eins og er nú þegar gert með bækur fyrir allra yngstu lesendur. Vissulega kann sumum að þykja það skemma eða draga úr sértækri upplifun hvers lesenda fyrir sig, en möguleikinn er engu að síður til staðar. Eins er hægt að hlekkja myndir inn í skjöl, t.d. gætu lesendur fantatískrar ferðasögu fylgst með framvindu ferðalagsins á korti, sem jafnvel er gangvirkt. Möguleikarnir eru óþrjótandi og mun án nokkurs vafa fjölga eftir því sem fram líða stundir og tækninni fleygir fram. Við stöndum við upphaf nýrrar aldar, eða eins og Brynhildur Heiðar- og Ómarsdóttir segir í grein sinni Kynlífsspunar kvenna og 50 gráir skuggar:

Bókaútgáfu hefur hingað til verið stjórnað af afmörkuðum hóp menningarvita og bókaforlaga. Við stöndum nú við upphaf nýrrar aldar þar sem skáldskapurinn stendur okkur öllum galopinn. Rafbókavæðingin og veraldarvefurinn gefa hverjum sem svo kýs tækifæri til að gefa út sínar eigin sögur, sínar eigin bækur. Og konur eru í miklum meirihluta þeirra sem skrifa bækur á netinu, lesa bækur á netinu, gefa út og kaupa bækur á netinu.

*

Í fölri birtu tölvuskjássins birtist okkur ljós nýrrar aldar. Á þessari netvæddu öld, leita kynslóðir furðusagnalesenda ekki að bókum, heldur finna bækurnar lesendur sína, m.a. í gegnum samfélagsmiðla og spjallsíður, á borð við Goodreads.com. Þessir notendur stýra því hvar, hvenær og hvernig þeir lesa bækur, þeir láta ekki forlög binda sig við ónáttúruvæn form fyrri tíma, heldur taka valdið í sínar hendur, því valdið er þeirra. Lesendur eru ekki lengur passívir meðtakendur hugarheims rithöfundar, eins og Brynhildur bendir réttilega á í grein sinni, heldur gefst þeim færi á að breyta og laga verkin eftir sínu höfði. Þannig tel ég að rafbókavæðingin eigi eftir að bjóða enn frekar upp á hvers kyns hermisögur eða aðdáendaspuna og munum við jafnvel fá að sjá í náinni framtíð einhvers konar bókamix, rétt eins og við höfum séð gerast í tónlistinni. Því hvað er sagan Hroki og hleypidómar og uppvakningar eftir Jane Austen og Seth Grahame-Smith annað en nokkurs konar bókamix? Munum við þá hugsanlega fá að sjá Sölku Völku í hlutverki blóðsugubana? Verður Ólafur ljósvíkingur að skikkjuklæddri ofurhetju sem berst við kapítalíska fauta og fúlmenni með maístjörnuna eina að vopni?

Uppgangur furðusögunnar á Íslandi hefur haldist nokkurn veginn í hendur við framrás rafbókarinnar og mikilvægt að við furðusagnahöfundar fylgjum því eftir, höfum augun opin fyrir þeim möguleikum sem stafrænt form býður upp á. Festum okkur ekki eingöngu við skáldsögur, notfærum okkur að geta boðið upp á annars konar form furðusagna. Látum ekki forlög og útgáfur girða okkur af innan múra snobbs og menningarelítu, færum okkur nær lesandanum og gefum af okkur. Þeir eru einstaklingarnir sem halda áfram að smíða við og jafnvel betrumbæta sköpun okkar í aðdáendaspunum sínum, og það er nokkuð sem við þurfum ekki að óttast eða líta niður á. Það ætti að vera markmið okkar, rétt eins og Walpoles og þeirra Alexanders og Hildar, að draga saman það gamla og hið nýja, þannig að úr verði eitthvað einstakt.

Framtíðin er svo sannarlega núna, hér blása kynlegir vindar og á næturhimni tifa ókunnar stjörnur.


[1] Punter, David, (2004), The Gothic, London: Wiley-Blackwell. bls. 178
[2] Aldiss, Brian W., (2005), On the Origin of Species: Mary Shelley. Speculations on Speculation: Theories of Science Fiction, ritstj. James Gunn and Matthew Candelaria. Lanham, Maryland: Scarecrow.
[3] Bloom, Clive (ritstjóri), (1998), Gothic Horror, St. Martin’s Press, New York, bls. 55
[4] Ásgeir Jónsson, (2011),  Makt myrkranna, Bókafélagið, Reykjavík, bls. 221


Nexus Furðusagnahátíð

Á föstudag og laugardag fór fram Nexus Furðusagnahátíð, en eins og nafnið gefur til kynna var þar einkum og aðallega fjallað um furðusögur. Skiptist hátíðin í tvennt, annars vegar fræðilega fyrirlestra um íslenskar furðusögur og furðusagnasenuna hérlendis, hins vegar mættu margir höfundar og lásu upp úr nýjum eða væntanlegum verkum. Þar á meðal voru tveir höfundar frá Rúnatý. Var þegar mest lét voru um 50 manns í salnum en að jafnaði vorum um 30 gestir á hverjum fyrir- eða upplestri. Fór hátíðin fram í Norræna húsinu.

Nokkur atriði standa upp úr. Í fyrsta lagi var gaman að heyra hversu fjölbreyttar íslenskar furðusögur eru. Boðið var upp á há-fantasíu, hrollvekjandi fantasíu fyrir börn og unglinga, gufupönk, vísindaskáldsögu og svo mætti lengi telja. Þannig er gróskan í þessum geira umtalsverð, en þó verður að nefna að mikið af sögunum sækja mjög í enska bókmenntahefð. Minna virðist um að íslenskir furðusagnahöfundar sæki í brunn íslenskra þjóðsagna eða Íslendingasagna, sem með sanni má margar kalla furðusögur. Hugsanlega má þar um kenna að enn sem komið er, þá er hefð furðusagna hérlendis ekki mikil, þá einkum er hefð fyrir íslenskum fantasíum og þá fyrir börn og unglinga. Hins vegar er mikilvægt að íslenskir furðusagnahöfundar gleymi ekki íslenskum bókmenntum og lesi þær amk. til jafns við þær erlendu.

Í öðru lagi var skemmtilegt að heyra þær umræður sem spruttu upp í kjölfar fyrir- og upplestra. Var nokkuð rætt um ólíka stöðu karl- og kvenhetja og sýndist sitt hverjum. Þó er ágætt að hafa í huga, að hvort sem höfundur er karl- eða kvenkyns, þá má ekki gleyma að höfða til lesenda af báðum kynjum. Í furðusögum hefur myndast sterk hefð fyrir karlkyns aðalpersónum og er ágætt að furðusagnahöfundar hafi það á bakvið eyrað, þegar verið er að skrifa. Berlega kom fram á hátíðinni að konur eru í miklum meirihluta þeirra sem lesa og kaupa bækur og það er nokkuð sem gott er fyrir höfunda að muna og minna sig reglulega á.

Eins var áhugavert að sjá hversu víðtæk áhrif H. P. Lovecraft virðist hafa á íslenska furðusagnahöfunda. Af upplestrum að dæma og umræðum má ljóst vera að áhrif hans, bæði bein og óbein, eru óumdeilanleg og hugsanlega áhugavert rannsóknarverkefni fyrir einhvern bókmenntafræðinginn.

Í það heila tókst hátíðin ágætlega, þótt gaman hefði verið að sjá fleiri gesti. Umræður voru skemmtilegar, jákvæðar og uppbyggjandi og ljóst að íslenska furðusagan er svo sannarlega að sækja í sig veðrið. Við hlökkum til að taka þátt að ári.